Glukozamina i chondroityna po 40. roku życia

Po 40. roku życia stawy po raz pierwszy dają o sobie znać: kolana „trzeszczą” na schodach, po przebieżce pojawia się tępy ból, a poranna sztywność ustępuje nie od razu. Właśnie wtedy wiele osób kupuje glukozaminę i chondroitynę. Redakcja przeanalizowała, co dzieje się z chrząstką w tym wieku, na ile uzasadnione są oczekiwania wobec suplementów i jakie niuanse bezpieczeństwa są ważne dla osób w wieku średnim i starszym.

Zmiany chrząstki stawowej związane z wiekiem

Chrząstka stawowa nie ma naczyń ani nerwów, odżywia się dzięki płynowi maziowemu i odnawia bardzo powoli. Z wiekiem chondrocyty — komórki chrząstki — stają się mniej aktywne, zmniejsza się zawartość wody i proteoglikanów w macierzy, gromadzą się wiązania poprzeczne we włóknach kolagenowych. Chrząstka staje się sztywniejsza i gorzej znosi obciążenia.

Choroba zwyrodnieniowa stawów to nie zwykłe „zużycie”. To choroba całego stawu, w której biorą udział chrząstka, kość podchrzęstna, błona maziowa, więzadła i mięśnie. Przegląd Huntera i Biermy-Zeinstry (2019) wśród głównych czynników ryzyka wymienia wiek, nadmierną masę ciała, wcześniejsze urazy stawu, płeć żeńską i predyspozycje genetyczne.

Po 40. roku życia te czynniki zaczynają się kumulować. Uraz łąkotki doznany w młodości, nadwaga nabrana przez lata siedzącej pracy, osłabienie mięśni uda — wszystko to zwiększa obciążenie chrząstki.

Ważne jest, aby odróżniać odczucia związane z wiekiem od choroby. Epizodyczne trzeszczenie bez bólu to często norma. Ból nasilający się przy obciążeniu, obrzęk, ograniczenie ruchomości, poranna sztywność to powód, by zgłosić się do lekarza, bo za nimi może kryć się nie tylko choroba zwyrodnieniowa, ale i zapalne choroby stawów czy dna moczanowa.

Co obiecują, a co dowodzą badania

Marketing glukozaminy i chondroityny dla osób 40+ zwykle obiecuje „odbudowę chrząstki”. Żadne badanie kliniczne nie wykazało odbudowy już zniszczonej chrząstki. Najwięcej, o czym można mówić, to niewielkie zmniejszenie bólu u części pacjentów i, być może, spowolnienie zwężania się szpary stawowej przy długotrwałym przyjmowaniu określonych postaci.

Trzyletnie badania Reginstera i współautorów (2001) oraz Pavelki i współautorów (2002) z krystalicznym siarczanem glukozaminy odnotowały mniejsze zwężenie szpary stawowej w porównaniu z placebo. Badanie LEGS (Fransen et al., 2015) wykazało umiarkowany efekt strukturalny kombinacji po 2 latach, ale bez istotnego wpływu na ból.

Niezależne badanie GAIT (Clegg et al., 2006) i metaanaliza Wandla i współautorów (2010) nie wykazały klinicznie istotnego efektu na ból w ogólnej populacji pacjentów. Roman-Blas i współautorzy (2017) również nie stwierdzili przewagi kombinacji nad placebo po 6 miesiącach.

Dlatego oczekiwania warto formułować skromnie: u części osób możliwe jest niewielkie zmniejszenie bólu, które pojawia się po kilku tygodniach lub miesiącach. Jeśli efektu nie ma po 3 miesiącach, kontynuowanie przyjmowania nie ma sensu.

Postać ma znaczenie: siarczan, chlorowodorek, jakość

Jedną z przyczyn sprzecznych wyników są różne postacie substancji. Badania pozytywne najczęściej wykorzystywały krystaliczny siarczan glukozaminy klasy farmaceutycznej, podczas gdy w GAIT stosowano chlorowodorek glukozaminy. Na rynku suplementów rozpowszechnione są obie postacie, a także kombinacje o niejasnej proporcji.

Dla chondroityny ważne jest źródło (tchawice bydła, chrząstki wieprzowe, chrząstki rekinów czy kur), masa cząsteczkowa i stopień oczyszczenia. Preparaty farmaceutyczne chondroityny są standaryzowane, podczas gdy w suplementach rzeczywista zawartość może różnić się od deklarowanej.

ESCEO w swoim algorytmie (Bruyère et al., 2019) podkreśla, że zalecenie dotyczy wyłącznie recepturowych postaci farmaceutycznych, a nie jakichkolwiek suplementów. OARSI (Bannuru et al., 2019) i ACR (Kolasinski et al., 2020) nie zalecają tych środków w chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego.

Bezpieczeństwo i interakcje w wieku 40+

Ogólnie glukozamina i chondroityna są dobrze tolerowane, częstość skutków ubocznych w badaniach jest zbliżona do placebo. Najczęściej występują zgaga, nudności, biegunka czy zaparcia. Jednak po 40. roku życia rośnie prawdopodobieństwo stałego przyjmowania leków, więc interakcje stają się bardziej istotne.

Najważniejsza znana interakcja to z warfaryną: opisano przypadki wzrostu INR i krwawień (Knudsen, Sokol, 2008). Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe mogą zacząć przyjmować te suplementy dopiero po uzgodnieniu z lekarzem i przy kontroli wskaźników krzepnięcia.

Ponieważ glukozamina jest aminocukrem, jej wpływ na poziom glukozy we krwi przez długi czas budził obawy. Przegląd Andersona i współautorów (2005) nie wykazał klinicznie istotnego wpływu na glikemię przy standardowych dawkach u osób bez cukrzycy. Osoby z cukrzycą powinny jednak kontrolować glukozę na początku przyjmowania.

Osobno warto wspomnieć badanie obserwacyjne UK Biobank (Ma et al., 2019), w którym regularne przyjmowanie glukozaminy wiązało się z niższym ryzykiem zdarzeń sercowo-naczyniowych. To ciekawy sygnał, ale nie dowód działania ochronnego, więc nie ma podstaw, by przyjmować glukozaminę „dla serca”.

• przy alergii na skorupiaki — wybieraj glukozaminę pochodzenia roślinnego (fermentacyjnego) lub poradź się alergologa;
• przy ograniczeniu sodu czy potasu — zwracaj uwagę na sole w składzie;
• przy astmie — opisano pojedyncze doniesienia o zaostrzeniach, warto obserwować samopoczucie;
• przy planowaniu operacji — poinformuj lekarza o wszystkich suplementach.

Co naprawdę działa na stawy po 40. roku życia

Wszystkie wiodące wytyczne są zgodne co do jednego: podstawą leczenia i profilaktyki postępu choroby zwyrodnieniowej są ćwiczenia lecznicze i kontrola masy ciała. Wzmocnienie mięśni uda i pośladków zmniejsza obciążenie stawu kolanowego, a redukcja masy ciała nawet o kilka procent wyraźnie zmniejsza ból.

Wysiłek aerobowy o niskim wpływie uderzeniowym — chodzenie, rower, pływanie, orbitrek — wspiera odżywianie chrząstki i nie szkodzi stawom. Pogląd, że bieganie „zużywa kolana”, dla biegaczy rekreacyjnych bez urazów nie ma przekonującego potwierdzenia.

Dla złagodzenia bólu wytyczne zalecają miejscowe niesteroidowe leki przeciwzapalne w chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego, a systemowe — z uwzględnieniem ryzyka dla żołądka, nerek i serca, które z wiekiem rośnie. Takie decyzje podejmuje lekarz.

Glukozamina i chondroityna w tym obrazie to nieobowiązkowe uzupełnienie. Osoba 40+ może je wypróbować przez 2–3 miesiące, jeśli lekarz nie widzi przeciwwskazań, ale stawiać na nie zamiast ćwiczeń i kontroli masy ciała to błąd strategiczny.

Wnioski redakcji

Po 40. roku życia chrząstka stopniowo traci wodę i proteoglikany, a czynniki ryzyka choroby zwyrodnieniowej się kumulują. Glukozamina i chondroityna nie odbudowują zniszczonej chrząstki.

Baza dowodowa dotycząca zmniejszenia bólu jest sprzeczna: niektóre badania postaci farmaceutycznych są pozytywne, ale niezależne duże badania i metaanalizy pokazują niewielki lub żaden efekt.

Suplementy są ogólnie bezpieczne, jednak wymagają ostrożności przy przyjmowaniu warfaryny i kontroli glukozy przy cukrzycy. Najskuteczniejszymi działaniami pozostają ćwiczenia i kontrola masy ciała.

Polecamy również przeczytać nasze materiały „Kolagen po 40. roku życia”, „Historia glukozaminy i chondroityny: jak suplement stał się popularny” oraz „Glukozamina i chondroityna dla kobiet: czy są różnice”.

Bibliografia

1. Hunter DJ, Bierma-Zeinstra S. Osteoarthritis. Lancet. 2019;393(10182):1745–1759.
2. Clegg DO, Reda DJ, Harris CL, et al. Glucosamine, chondroitin sulfate, and the two in combination for painful knee osteoarthritis. N Engl J Med. 2006;354(8):795–808.
3. Reginster JY, Deroisy R, Rovati LC, et al. Long-term effects of glucosamine sulphate on osteoarthritis progression: a randomised, placebo-controlled clinical trial. Lancet. 2001;357(9252):251–256.
4. Fransen M, Agaliotis M, Nairn L, et al. Glucosamine and chondroitin for knee osteoarthritis: a double-blind randomised placebo-controlled clinical trial evaluating single and combination regimens. Ann Rheum Dis. 2015;74(5):851–858.
5. Roman-Blas JA, Castañeda S, Sánchez-Pernaute O, et al. Combined treatment with chondroitin sulfate and glucosamine sulfate shows no superiority over placebo for reduction of joint pain and functional impairment in patients with knee osteoarthritis: a six-month multicenter, randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial. Arthritis Rheumatol. 2017;69(1):77–85.
6. Bannuru RR, Osani MC, Vaysbrot EE, et al. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578–1589.
7. Bruyère O, Honvo G, Veronese N, et al. An updated algorithm recommendation for the management of knee osteoarthritis from the European Society for Clinical and Economic Aspects of Osteoporosis, Osteoarthritis and Musculoskeletal Diseases (ESCEO). Semin Arthritis Rheum. 2019;49(3):337–350.
8. Anderson JW, Nicolosi RJ, Borzelleca JF. Glucosamine effects in humans: a review of effects on glucose metabolism, side effects, safety considerations and efficacy. Food Chem Toxicol. 2005;43(3):631–653.