Mity o Somatropinie (hormonie wzrostu)

O hormonie wzrostu mówi się jak o „tajnej broni” kulturystów i „eliksirze młodości”. Redakcja przeanalizowała dziesięć najpowszechniejszych mitów o somatropinie i zestawiła je z wynikami badań randomizowanych, przeglądów systematycznych oraz wytycznych klinicznych.

Skąd tyle mitów

Somatropina to hormon, wokół którego splotło się od razu kilka dziedzin: endokrynologia dziecięca, sport, kulturystyka i medycyna przeciwstarzeniowa. W każdej z nich ukształtowały się własne wyobrażenia, często dalekie od danych z badań klinicznych.

Część mitów podsyca sama fizjologia: hormon wzrostu rzeczywiście wpływa na mięśnie, tłuszcz, kości i skórę, więc łatwo założyć, że „więcej hormonu — lepszy efekt”. Część wynika z medialnego rozgłosu pojedynczych badań, na przykład pracy Rudmana z 1990 roku, którą przez lata cytowano jako dowód działania „odmładzającego”.

Kolejnym źródłem jest marketing: od „releaserów hormonu wzrostu” w postaci suplementów po tanie preparaty wątpliwego pochodzenia. Informacje rozpowszechniane wraz z nimi rzadko powołują się na recenzowane badania.

Redakcja przeanalizowała najpowszechniejsze twierdzenia i zestawiła je z tym, co pokazują przeglądy systematyczne, badania randomizowane oraz wytyczne kliniczne. Nie omawiamy schematów stosowania — tylko fakty.

Mit 1–3: mięśnie, siła i „sportowy przełom”

Mit 1: hormon wzrostu daje ogromny przyrost mięśni.Przegląd systematyczny Liu i współautorów (Annals of Internal Medicine, 2008), poświęcony wpływowi hormonu wzrostu na wyniki sportowe zdrowych ludzi, wykazał wzrost „suchej” masy ciała. Jednak znaczna część tego przyrostu może być związana z zatrzymaniem płynów i tkanką łączną, a nie z włóknami mięśniowymi.

Mit 2: hormon wzrostu czyni silniejszym.W tym samym przeglądzie nie wykazano przekonującej poprawy siły czy wytrzymałości aerobowej. Zmiana składu ciała nie przekładała się więc automatycznie na lepszą wydolność. Jednocześnie częściej występowały zatrzymanie płynów i zmęczenie.

Mit 3: każdy sportowiec osiągnie przełom.Randomizowane badanie Meinhardta i współautorów (2010) na sportowcach rekreacyjnych wykazało zmniejszenie masy tłuszczowej i niewielką poprawę zdolności sprinterskiej, ale bez istotnych zmian siły, mocy i wytrzymałości. Autorzy podkreślali, że praktyczne znaczenie tych zmian dla wyniku sportowego jest nieznane.

Ważne zastrzeżenie: w rzeczywistym stosowaniu pozamedycznym dawki i kombinacje różnią się od badawczych, więc efekty i ryzyko mogą być inne. Ale właśnie dlatego badania kontrolowane to najlepsze, co mamy, i nie potwierdzają one wyobrażeń o „magicznym” efekcie.

Mit 4–5: „odmłodzenie” i bezpieczeństwo „naturalnego” hormonu

Mit 4: hormon wzrostu to eliksir młodości.W 1990 roku Rudman i współautorzy wykazali, że u mężczyzn powyżej 60. roku życia z niskim IGF-1 hormon wzrostu zwiększał „suchą” masę i zmniejszał tłuszczową. Jednak przegląd systematyczny Liu i współautorów (2007) dotyczący zdrowych osób starszych doszedł do wniosku: zmiany składu ciała są niewielkie, a częstość skutków ubocznych — obrzęków, bólu stawów, zespołu cieśni nadgarstka, ginekomastii, tendencji do zaburzeń glukozy — jest wysoka. Stosowanie hormonu wzrostu do „odmłodzenia” zdrowych ludzi nie jest zalecane.

Mit 5: to naturalny hormon, więc jest bezpieczny.Somatropina rzeczywiście jest identyczna z ludzkim hormonem pod względem sekwencji aminokwasowej. Ale bezpieczeństwo określa nie pochodzenie cząsteczki, lecz jej ilość i czas działania. Akromegalia to choroba wywołana nadmiarem własnego, całkowicie „naturalnego” hormonu wzrostu.

Nadmiar hormonu wzrostu wiąże się z insulinoopornością, zatrzymaniem płynów, bólem stawów, uciskiem nerwów, a przy długotrwałym działaniu — z ryzykiem dla serca i potencjalnie ze wzrostem tkanek. Przegląd Holta i Ho (2019) dotyczący nadużywania hormonu wzrostu w sporcie szczegółowo opisuje te następstwa.

Ulotki zarejestrowanych preparatów somatropiny zawierają wykaz przeciwwskazań i skutków ubocznych, a przepisanie następuje dopiero po laboratoryjnym potwierdzeniu niedoboru. To wprost obala ideę „bezpiecznego” hormonu dla wszystkich.

Mit 6–8: kontrola antydopingowa, wzrost i „releasery”

Mit 6: hormonu wzrostu nie da się wykryć.Rekombinowany hormon wzrostu jest identyczny z własnym, co długo utrudniało kontrolę antydopingową. Jednak laboratoria antydopingowe stosują test izoform i test na biomarkery (IGF-1 i propeptyd kolagenu typu III). Okno wykrywalności ma ograniczenia, ale twierdzenie o „niewidzialności” jest przestarzałe.

Mit 7: hormon wzrostu pomoże dorosłemu urosnąć.Wzrost na długość jest możliwy tylko przy otwartych strefach wzrostu kości, które zamykają się po okresie dojrzewania. U dorosłych nadmiar hormonu wzrostu nie zwiększa wzrostu, ale może powodować powiększenie dłoni, stóp, rysów twarzy i narządów wewnętrznych, jak w akromegalii.

Mit 8: suplementy-„releasery” podnoszą hormon wzrostu tak samo jak zastrzyki.Aminokwasy w rodzaju argininy czy ornityny mogą krótkotrwale wpływać na wydzielanie hormonu wzrostu, ale efekt ten jest znacznie słabszy i nieporównywalny z preparatem farmakologicznym. Najsilniejsze naturalne bodźce wydzielania to głęboki sen i intensywny wysiłek fizyczny.

Mit 9–10: „apteczny” czy „nielegalny” — bez różnicy, i leczenie tylko dla dzieci

Mit 9: preparat z internetu to to samo, co w aptece.Somatropina to złożone białko, wrażliwe na temperaturę, światło i wpływy mechaniczne. Naruszenie warunków przechowywania i transportu może obniżać aktywność preparatu. Ponadto na nielegalnym rynku trafiają się podróbki i produkty o nieznanej zawartości, bez żadnych gwarancji sterylności.

Mit 10: hormon wzrostu przepisuje się tylko dzieciom.Niedobór hormonu wzrostu u dorosłych to uznane rozpoznanie, które może pojawić się na przykład po guzach, operacjach czy napromienianiu przysadki lub urazie czaszkowo-mózgowym. Wytyczna Endocrine Society (2011) opisuje jego diagnostykę za pomocą testów stymulacyjnych i zasady leczenia.

Osobno warto wspomnieć zwodnicze przekonanie, że odczucie „efektu” dowodzi jakości produktu. Obrzęk, drętwienie palców czy ból stawów to skutki uboczne, a nie potwierdzenie korzyści.

Sprawdzone sposoby wspierania własnego wydzielania hormonu wzrostu są proste:

• wystarczający i regularny sen, ponieważ główny wyrzut hormonu następuje w fazie głębokiego snu;
• intensywne treningi, zwłaszcza siłowe i interwałowe;
• normalizacja masy ciała, ponieważ otyłość obniża wydzielanie hormonu wzrostu;
• ograniczenie alkoholu i kontrola poziomu glukozy.

Wnioski redakcji

Większość popularnych wyobrażeń o somatropinie nie znajduje potwierdzenia w badaniach. U zdrowych ludzi hormon wzrostu zmienia skład ciała, ale nie zapewnia zauważalnego przyrostu siły czy wytrzymałości, nie odmładza i nie jest bezpieczny tylko dlatego, że jest identyczny z naturalnym hormonem.

Somatropina to ważny lek na receptę dla osób z udowodnionym niedoborem hormonu wzrostu i innymi wskazaniami medycznymi. Jej przepisywanie i kontrola to zadanie endokrynologa, a stosowanie pozamedyczne jest zakazane w sporcie i wiąże się z realnym ryzykiem.

Polecamy również przeczytać nasze materiały o historii odkrycia hormonu wzrostu, o jego wpływie na przemianę węglowodanową i o tym, co wiadomo o ryzyku onkologicznym somatropiny.

Ważne:materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i nie jest zaleceniem medycznym ani zachętą do stosowania jakichkolwiek substancji. Decyzje dotyczące leczenia, badań i preparatów podejmuj wyłącznie razem z lekarzem.

Bibliografia

1. Liu H, Bravata DM, Olkin I, et al. Systematic review: the effects of growth hormone on athletic performance. Ann Intern Med. 2008;148(10):747–758.
2. Meinhardt U, Nelson AE, Hansen JL, et al. The effects of growth hormone on body composition and physical performance in recreational athletes: a randomized trial. Ann Intern Med. 2010;152(9):568–577.
3. Rudman D, Feller AG, Nagraj HS, et al. Effects of human growth hormone in men over 60 years old. N Engl J Med. 1990;323(1):1–6.
4. Liu H, Bravata DM, Olkin I, et al. Systematic review: the safety and efficacy of growth hormone in the healthy elderly. Ann Intern Med. 2007;146(2):104–115.
5. Holt RIG, Ho KKY. The use and abuse of growth hormone in sports. Endocr Rev. 2019;40(4):1163–1185.
6. Molitch ME, Clemmons DR, Malozowski S, et al. Evaluation and treatment of adult growth hormone deficiency: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(6):1587–1609.
7. Møller N, Jørgensen JOL. Effects of growth hormone on glucose, lipid, and protein metabolism in human subjects. Endocr Rev. 2009;30(2):152–177.